Wstęp Rozdział I: Nauka Rozdział II: Proces Rozdział III: Uczniowie i przeciwnicy Zakończenie Inne Strona główna


3.3. Inni



     W tradycji śmierć Sokratesa nie oznaczała końca jego dramatycznego losu. Nie nastąpiło po niej okupienie winy, o której mówił Diogenes Laertios i którą przepowiedzieć miał Sokrates swym sędziom w "Obronie". Sześć lat po śmierci Sokratesa wciąż jeszcze był obiektem uwielbienia jednych, a nienawiści drugich. Wiadomo, że bronił Sokratesa retor Isokrates, a przeciw niemu występował Ajschines. Pisma sokratyczne Ksenofonta i sokratyczne dialogi Platona należą do literatury apologetycznej, którą uczniowie filozofa lub ludzie z nim sympatyzujący odpierali oskarżenia jego wrogów, odpierali zresztą każdy inaczej, ponieważ solidarność sokratyków nie przetrwała długo po śmierci mistrza. Wyraźna niechęć za życia Sokratesa pomiędzy Platonem i Antystynesem przerodziła się po jego śmierci w zawziętą wrogość. Antystenes uważał siebie za wiernego kontynuatora ideałów mistrza, a Platona za odstępcę, i stopniowo inni sokratycy, Arystyp, Fedon, i nawet zaprzyjaźniony z Platonem Euklides przechodzili do obozu Antystenesa. W ogniu polemik o teorii idei, o stosunek nauki teoretycznej do praktycznej wiedzy moralnej, o miejsce i znaczenie jednostki w społeczeństwie i świecie, postać Sokratesa nieco blednie. Jego kult żywy jest u cyników, słabszy u cyrenaików, jeszcze niklejszy u dialektyków ze szkół Euklidesa i Fedona i w akademii. Mimo, że w swoich pismach Platon polemikę z innymi sokratykami wciąż wkłada w usta mistrza; dopiero Arystoteles, szukając argumentów przeciw Platońskiej teorii idei, sięgnie także do Sokratesa jako autorytetu.
Stosunek perypatetyków do Sokratesa nie był jednoznaczny, apologie obrony Sokratesa ogłosił Teodektes i Demetrios z Baleronu, a do wrogiego obozu należał Arystoteles z Talentu.
Dla cyników i stoików Sokrates jest wzorem mędrca panującego nad namiętnościami, niewzruszonego wobec wszystkiego, co może go spotkać z zewnątrz i nie od niego samego i jego suwerennego rozumu jest zależne, pogodzonego z przeznaczeniem; przenoszą na niego swój ideał kosmopolityzmu.
To, że bezpośredni uczniowie Sokratesa, jak Platon, czy Antystenes mogli dojść do tak odmiennych postaw filozoficznych i życiowych świadczy o bogactwie myśli Sokratesa, jednak nie udało mu się stworzyć systemu filozoficznego, doktryny, którą można by przekazywać kolejnym pokoleniom wyznawców. Sokrates jedynie stawiał zagadnienia, ale rozwiązań do nich nie dawał.
U schyłku starożytności tradycja Sokratesa żywa jest w stoicyzmie; jest to Sokrates widziany przez Antystenesa i cyników i czczony jako ideał mędrca. Neoplatonizm nawiązuje do Sokratesa Platońskiego, zwłaszcza z dialogów późnych. Stosunek chrześcijaństwa do Sokratesa nie jest jednoznaczny. Platonizujący ojcowie Kościoła głoszą kult mędrca ateńskiego, dopatrując się analogi między nim a Chrystusem.
Wśród przeciwników Sokratesa pojawiają się również Tertulian i Laktancjusz występujący przeciw jego idealizmowi, dowodząc, że bez objawienia nie mógł mieć prawdziwego przeczucia Boga i że jego Daimonion był głosem demona, a nie bóstwa. Krytykują go za agnostycyzm i ograniczenie się od spraw ludzkich, doczesnych.
W średniowieczu Sokrates był postrzegany jako poprzednik wielkich świadków chrześcijaństwa, podobnie widzieli go J.G. Hamann, M. Mendelssohn, dla którego Sokrates był człowiekiem doskonałym, twórcą dowodów istnienia Boga i nieśmiertelności duszy, i H. Bergson sławiący w nim wzór mistyka i "duszy otwartej".
Dla renesansu Sokrates był wzorem klasycznej równowagi. Dla wielu ludzi XVII wieku był prekursorem oświeconego racjonalizmu. Dla myślicieli oświecenia wspaniałą indywidualnością, człowiekiem, który umiał połączyć heroiczną postawę wobec śmierci z trzeźwością i sceptycyzmem, apostołem wolnej od przesądów etyki świeckiej.
Dla romantyków był irracjonalistą i mistykiem, według G.W.F. Hegla, wykładającego w dialektycznych terminach pojęcia metafizyki Arystotelesa, Sokrates był uosobieniem krzyżowego momentu fenomenologii ducha, kiedy podmiotowość neguje samą siebie jako szczegółową i przybiera postać uniwersalną. Według S. Kierkegaarda Sokrates był wzorem myśliciela negatywności, burzycielem pozornych prawd, ironistą, natomiast F. Nietzsche krytykował Sokratesa jako "monstrualnego racjonalistę", oskarżając go o likwidację przyrodzonych różnic między ludźmi i stawanie po stronie ideologii plebejskiej przeciw arystokracji.37
Niezależnie jednak od interpretacyjnych różnic Sokrates jest uważany za inicjatora nurtu w historii filozofii, który uczynił ośrodkiem rozważań problematykę etyczną, problemy ludzkiego życia i cnoty.