Wstęp Rozdział I: Nauka Rozdział II: Proces Rozdział III: Uczniowie i przeciwnicy Zakończenie Inne Strona główna


Rozdział III: Uczniowie i przeciwnicy

3.1. Platon




"Początkiem filozofi jest zdziwienie - zdziwienie całym światem"

Platon (ok. 437-347r p.n.e) - filozof grecki. Pochodził ze znakomitego rodu i odebrał staranne wychowanie. Był przez 9 lat uczniem i przyjacielem Sokratesa. Po jego śmierci przez ok. 12 lat podróżował. Był w Megarze, Kyrene, w Egipcie i Azji Mniejszej, w Italii i na Sycylii. Podczas podróży zapoznał się z wieloma poglądami i doktrynami, które później wykorzystał. Swój ideał państwa wyrażony później w Rzeczpospolitej i Prawach zamierzał urzeczywistnić w pracach kierowanych przez tyrana Dionizjusza Syrakuzach. Po powrocie do Aten w 389r założył w gaju poświęconym Akademosowi szkołę Akademię, którą kierował przez 42 lata. Została ona zamknięta przez cesarza Justyniana jako ośrodek myśli pogańskiej w 529n.e. Platon odznaczał się wszechstronnymi zainteresowaniami oraz rozległą wiedzą. Interesował się malarstwem, poezją i muzyką. Poza filozofią ścisłą zajmował się matematyką. Był czołowym przedstawicielem idealizmu w starożytności.
Jego zdaniem jedynym realnym światem jest świat idei, świat materialny zaś jest jedynie jego odbiciem. W kosmologii stał na stanowisku, że świat zbudowany z odwiecznej materii przez Demiurga został urządzony celowo i harmonijnie. Opowiadał się za koncepcją duszy nieśmiertelnej. Dusza ma znaczenie witalne (źródło życia), moralne (czyni z człowieka podmiot moralny) oraz racjonalne (pozwala poznać prawdy wieczne). Przyjmował niezależność duszy od ciała, twierdził też, że śmierć jest wybawieniem duszy. Poglądy polityczno-społeczne i psychologiczne są u niego ściśle związane. Dusza ludzka posiada trzy władze (czyli części, jak je nazywa Platon): rozumną - siedlisko myśli, impulsywną - siedlisko uczuć i zmysłową - wegetatywną. Te trzy części są ze sobą powiązane, a ich harmonijne działanie daje w rezultacie szczęśliwe i sprawiedliwe życie. Analogiczny jest ustrój społeczeństwa. W dialogu "Politea", Państwo Platon podzielił społeczeństwo na trzy klasy: filozofów
- którzy powinni państwem rządzić, wojowników - którzy powinni go bronić oraz części zmysłowej, wegetatywnej, na którą składają się rolnicy, kupcy i wszyscy, którzy powinni starać się o zaspokojenie potrzeb materialnych całości. Celem państwa jest dążenie do doskonałości, której rezultatem będzie zespolenie wszystkich myśli. Dlatego dla poetów mających chwiejne nastroje Platon nie przewidywał miejsca w swym idealnym państwie. Ingerencja państwa byłaby olbrzymia, instytucjonalnej regulacji miałoby podlegać zawieranie małżeństw i ustalanie liczby dzieci. Ten właśnie model państwa Platon usiłował wprowadzić w życie pod rządami Dionizjusza. Po latach widać, że radykalizm jego poglądów, co do idei państwa uległ złagodzeniu.
Dzieła Platona nie zostały spisane w formie jednego wykładu, ale dialogów, które noszą nazwy od głównych ich bohaterów, np: Laches, Charmides, Eutyfron, Protagoras, Gorgiasz, Menon, Fajdros, Fedon. Nie stanowią one zamkniętego cyklu, lecz są samoistnymi dziełami. Teorię idei Platon przedstawił w dialogu "Symposion", "Uczta". Teorię państwa we wspomnianych już tekstach Państwo i Prawa.
Poglądy Platona
Nauka o ideach:
Platon rozszerzył teorie pojęć, jak wszyscy filozofowie greccy był realistą, było dla niego pewnikiem, że jeśli pojęcia zawierają wiedzę, to muszą mieć jakiś przedmiot rzeczywisty.
Rozumował tak:
1. Własnością pojęć jest jedność i stałość.
2. Przedmioty wedle, których pojęcia są urobione, musza mieć te same własności, co pojęcia.
3. Wszystkie rzeczy, jakie znamy z doświadczenia, właśnie tych cech nie posiadają są, bowiem złożone i zmienne.
Stałe własności przysługują pojęciom, ale nie przysługują rzeczom, pojęcia muszą mieć swój przedmiot, przedmiotem tym nie mogą być rzeczy, lecz musi nim być jakiś byt inny, którego cechą jest niezmienność. Rzeczy piękne są przedmiotem zaś pojęcia są ideą piękna. Istnieje byt, który nie jest bezpośrednio dany. Uwaga Platona skupiona była na etyce i matematyce. Rozwinął myśl o transcendentnym bycie znajdującym się poza empirycznym światem. Przyjmował, że istnieje nie jeden, ale dwa rodzaje bytu: byt poznawany przez zmysły i byt poznawany przez pojęcia, zniszczalny i wieczny, zmienny i niezmienny, realny i idealny, rzeczy i idee. Jedynie idee istnieją, a o rzeczach można powiedzieć, co najwyżej, że staja się. Ostateczny wynik rozumowania był taki: nie ma dwóch rodzajów bytu, lecz tylko jeden, mianowicie idee, tylko byt idealny wydał mu się naprawdę realny.
Nauka o duszy
Platon stworzył nowe pojecie duszy, tak samo jak stworzył nowe pojecie idei. Zachował biologiczne pojmowanie duszy, była dla niego czynnikiem życia, bez którego ciało jest martwe, życie zaś polega na tym, że istota, która je posiada, jest źródłem samorzutnego ruchu. Przestał rozumieć dusze materialnie, dusza jako czynnik życia jest przeciwieństwem materii, bo materia jest z natury bezwładna, a dusza jest źródłem ruchu-jest realna i nie materialna. Wczesna filozofia grecka nie uznawała poznania za funkcje psychiczną, lecz za funkcje ciała. Platon zmienił ten pogląd, bo nie cała naszą wiedzę zawdzięczamy narządom cielesnym; barwy postrzegamy oczami, dźwięk uszami itp. Dusza nie mając narządów zmysłowych poznaje tu sama, poznanie jest tu jej funkcją, bo nie ciało poznaje, lecz dusza.
Platon w duszy dopatrywał się nieśmiertelnego pierwiastka w człowieku operował on nie jednym, a dwoma pojęciami duszy: szerszym i większym. Pierwsze było oparte na rozważaniach biologicznych i psychologicznych, drugie na religijnych. Dusza w pierwszym znaczeniu obejmowała czynności zmysłowe, w drugim była samym rozumem. Pierwsza była składnikiem materialnej przyrody, druga nie była związana z przyrodą. Ujecie duszy jako nie materialnej doprowadziło do ostrego przeciwstawienia jej ciału. Platonizm był nie tylko dualizmem idei i rzeczy, ale również dualizmem duszy i ciała.
Dualizm wyrażał się w następujących tezach:
1. Dusza jest niematerialna
2. Jest oddzielna od ciała niezależna
3. Jeśli człowiek stanowi jedność to dzięki swej duszy, a nie ciału
4. Dusza jest doskonalsza od ciała, dusz poznaje idee i upodabnia się do nich; przez to jest źródłem prawdy, dobra i wszystkiego, co najcenniejsze w człowieku.
5. Ciało jest dla duszy wiezieniem i mogiłą
6. Dusza jest nieśmiertelna
Choć ciało ulegnie rozkładowi, dusza będzie trwać, istnienie jej nie ma końca. Platon szuka dowodów, które świadczyłyby o nieśmiertelności duszy. Oto kilka z nich: pojecie duszy związane jest z pojęciem życia, dusza posiada wiedze wrodzona, musiała wiec ja zdobyć przed urodzeniem, istniała, zatem przed urodzeniem, każda rzecz ginie od swoistego zła, złem duszy jest niesprawiedliwość, tchórzostwo, ale te zła nie przyprawiają ja o śmierć. Stawiał pytania, dlaczego dusza, doskonała i wieczna, związana jest z ciałem tak niedoskonałym i znikomym. Odpowiedz dał etyczno-religijna: dusza istniała bez ciała, zaciążyła na niej grzech i dla odkupienia została złączona z ciałem. Platon był uczonym, ale nie tylko, gdzie nie mógł sięgnąć metodą naukową tam próbował fantazji poetyckiej lub zdawał się na wiarę religijną.
Nauka o przyrodzie
Platon widział w przyrodzie nie zbiór mechanicznych części i wytwór ślepej konieczności, ale zespół organiczny, ułożony celowo i rozumnie. Mniemał, że własności przyrody są zrozumiale tylko, gdy przyjmie się, iż zbudowane są celowo. Celowość i rozumny ustrój świata kazały mu wierzyć w istnienie bóstwa, które rozumnie zbudowało świat. Twórca uczynił świat żywym, uduchowionym i rozumnym, dał mu kształt najdoskonalszy ze wszystkich. Świat ściśle mówiąc, nie jest stworzony, lecz zbudowany z istniejącego już przedtem tworzywa. Materia jest bezkształtna, nieograniczona, nieokreślona, może przyjmować wszelkie kształty, materia jest pierwiastkiem nie boskim, przeto z niej jest wszystko. Istniały dla Platona wieczne czynniki bytu: idee i materia. Idee są wiecznym bytem, materia zaś jako nieokreślona, jest wiecznym niebytem. Dla niego doskonałość nie była wynikiem rozwoju, lecz jej początkiem. Świat nie postępuje, lecz cofa się. Najpierw zostały stworzone dusze a później ciała jako niedoskonałe nie mogły być pierwotnym dziełem Bożym. Dusza, a nie materia jest podstawowym pojęciem Platońskiej filozofii przyrody, dusza wszechświata daje mu ruch regularny i życie, kształt i ład. W dziedzinie przyrody korzystał z pomysłów innych, niemniej jednak tworzył i własną syntezę. Idealizm Platona polegał pierwotnie na twierdzeniu, że obok rzeczy realnych istnieją idee, podobnie spirytualizm twierdził, że obok rzeczy materialnych istnieją dusze. Dusze istnieją nie tylko obok materii, ale stanowią istotny składnik całej materialnej przyrody.
Nauka o poznaniu
Poznanie ma obejmować idee, postrzeganie zaś zmysłowe nie nadaje się do poznawania idei, jeżeli można poznać idee to jedynie myślą, a nie zmysłami. Zmysły nie tylko nie sięgają idei, ale nie wystarczają do poznania rzeczy. Myśl jest od postrzegania niezależna i choć występuje po postrzeżeniu, nie opiera się na nim.
Platon zadawał pytania: jakże możemy znać cokolwiek od urodzenia, nie oglądając tego jeszcze? Odpowiadał, iż umysł nasz oglądał idee w poprzednim życiu i zachował ich pamięć; to tłumaczy, że znał je od urodzenia, wiedza wrodzona jest tylko przypomnieniem. Od prawdziwego poznania wymagał dwóch rzeczy, aby dotyczyło samego bytu i aby było niezawodne. Nie ma dwóch rodzajów poznania, lecz jest tylko jedno racjonalne poznanie idei. Wszystko inne jest domysłem.
Wiedza rozumowa i zmysłowa stały się dla niego stopniami na drodze poznania. Od Platona zaczęła się: nauka o stopniach poznania, rozdzielił on dwa rodzaje myśli, które nie były rozdzielone do tej pory: myśl dyskursywną ( dochodziła do prawdy pośrednio) i myśl intuicyjną(poznanie bezpośrednie, rodzaj patrzenia intelektualnego). Rozwinął on również teorie nauki; twierdziła ona, że z dwóch metod, jakimi posługują się badacze, empiryczna może służyć, co najwyżej do badania rzeczy, do badania idei jedynie aprioryczna. Matematyka najbardziej zbliżała się do platońskiego ideału nauki, ponieważ miała charakter pojęciowy i pomijając zmienne zjawiska badała niezmienne związki. Czysta metoda naukowa, nieposiadająca braków matematyki jest dialektyką (dała początek logice), operuje czystym, bezobrazowym myśleniem szuka prawdy na drodze samego tylko zestawiania pojęć i twierdzeń.
Etyka
Przejęty intelektualizmem Sokratesa sprowadził cnotę do wiedzy. Cnota zależy nie od samego rozumu, przyjął pitagorejską koncepcje cnoty jako ładu i harmonii duszy. Posiadanie wiedzy jest cnotą rozumu, mądrość jest cnotą części rozumnej, męstwo części impulsywnej, panowanie nad sobą pożądliwej, sprawiedliwość łączy wszystkie często duszy. Wiedza bez radości jest tak samo niedoskonała jak radość bez wiedzy. Dobro rozdzielał na dwa światy: idealny i realny i dobra idealne stawiał wyżej niż realne. Jego teoria etyczna składała się z trzech tez:
1. Dobra stanowią hierarchie
2. Szczytem hierarchii nie jest żadne z dobro realnych, lecz dobro idealne
3. Dobra realne są początkiem, nieuniknionym etapem w drodze do szczytu. Miłość to nic innego jak właściwe dążenie do osiągnięcia i wiecznego posiadania dobra. Pierwszym przedmiotem miłości są dobra realne, z czasem rodzi się w duszy świadomość, że piękno dusz jest większe od piękna ciał. Dla Platona miłość nadzmysłowa była wprawdzie celem, ale miłość zmysłowa była szczeblem do niej.
Poprzez cele realne, względne, skończone doczesne można osiągnąć cele idealne, bezwzględne, wieczne, jest to sens Platońskiej teorii miłości. Przez swa miłość do idei dusz staje się pośrednikiem miedzy światem realnym a idealnym. Etyka Platona, a zwłaszcza jego nauka o miłości, miała swój poetycki polot i patos, była najpozytywniejszą częścią jego filozofii. Konkretne zadania człowieka objawiają się w pełni nie w życiu jednostkowym, lecz w społecznym. Teoria Platona, wyłożona w "Państwie" skonstruowana była według idei dobra i sprawiedliwości. Państwo najlepsze powinno dążyć do zalet najwyższych i właściwym ideom ma być zbudowane jak organizm, musi być oparte na wiedzy, aby dobro czynić trzeba je znać. Idealne państwo jest ascetyczne dąży, bowiem do idealnego celu.