Wstęp Rozdział I: Nauka Rozdział II: Proces Rozdział III: Uczniowie i przeciwnicy Zakończenie Inne Strona główna


Wstęp



Sokrates żył w latach 469 – 399 r. p.n.e..


  Celem pracy jest ukazanie wpływu nauk Sokratesa na współczesne mu czasy, w jakim stopniu wyrażał on ducha czasu a w jakim stopniu jego myślenie wykracza poza jego czas.
W poszczególnych rozdziałach postaram się przedstawić, w jaki sposób Sokrates zdobył tak dużą popularność zarówno w czasach mu współczesnych jak i w czasach obecnych.
W pierwszej części i podrozdziale "Logos i dialogos" opiszę, w jaki sposób Sokrates podchodził do słowa pisanego i co ono dla niego znaczyło. Podrozdział "Metoda sokratyczna i wiedza o niewiedzy" poświęcona jest ukazaniu sposobu, w jaki Sokrates starał się wydobywać wiedzę od swego rozmówcy. "Moralizm i indywidualizm etyczny" zawiera przekonania samego Sokratesa oraz jego sposób, w jaki można osiągnąć spokój duszy.
Druga część pracy poświęcona jest "Procesowi", na którym Sokrates musiał bronić się przed oskarżeniami. W trzecim rozdziale przedstawiłem uczniów oraz przeciwników Sokratesa, co sobą reprezentowali i jaki mieli stosunek do jego nauk i poglądów.
   Sokrates jest jedną z najbardziej tajemniczych postaci w całej historii filozofii. Nie napisał żadnej książki, a mimo to należy do tych, którzy wywarli ogromny wpływ na rozwój myśli filozoficznej. Całe swoje życie spędził w Atenach głównie na ulicach miasta lub na rynku, gdzie mógł rozmawiać z przygodnie napotkanymi ludźmi. Często widywano go stojącego w jednym miejscu mocno zadumanego i skoncentrowanego. Już za życia był ogólnie tajemniczą postacią w Atenach, czego skutkiem po jego śmierci było powstanie wielu różniących się między sobą kierunków filozoficznych.
Ożenił się z Ksantypą, z którą miał troje dzieci. Brał udział w kilku bitwach wojny peloponeskiej, w których odznaczył się niezwykłą odwagą i wytrzymałością fizyczną oraz psychiczną. Początkowo związany ze stronnictwem peryklejskim, stopniowo kierował swe sympatie polityczne ku rządom oligarchicznym, aż stał się zdecydowanym przeciwnikiem demokracji jako rządów większości. Chociaż działalności publicznych nie uprawiał, to jego nauka skierowana przeciwko ustrojowi i instytucjom demokratycznym i w tym sensie oddziałująca na jego uczniów, wśród których byli również politycy, stała się prawdziwym motywem wytoczonego mu w 399 r. p.n.e. procesu.
   Myśliciele, którzy działali przed nim od Talesa do Anaksagorasa, a nawet współcześni mu sofiści oraz sam Demokryt, który przeżył go o trzy dziesięciolecia, lecz się z nim nie zetknął, określa się mianem przedsokratyków.
   Sokrates nie należał do ludzi pięknych ciałem, lecz duszą. Był mały i gruby, miał wyłupiaste oczy i zadarty nos, jednak jego mądrość przerastała współczesnych mu filozofów. Ta sama mądrość stała się przyczyną jego śmierci. Sławne powiedzenie "Wiem, że nic nie wiem" dało Sokratesowi rozgłos wśród Ateńczyków. Chajrefont, przyjaciel Sokratesa z dziecinnych lat zapytał wyrocznię w Delfach, czy jest ktoś mądrzejszy od Sokratesa, Pytja uznała Sokratesa za najmądrzejszego człowieka w Atenach gdyż tylko on miał świadomość swojej niewiedzy. Dla niego ważne było znalezienie solidnego fundamentu wobec ogólnej wiedzy i uważał, że taką możliwość daje nam tylko ludzki rozum.
   Życie Sokratesa oraz jego nauki znamy głównie dzięki Platonowi, który był jego przyjacielem oraz uczniem. Niestety nie wiemy czy to, co przekazał Platon o Sokratesie jest dokładnie tym, co mówił sam Sokrates, gdyż pierwsze dialogi Platon napisał kilka lat po śmierci swego mistrza. Trudno wiec ustalić, co było nauką Sokratesa, a co własnymi poglądami Platona. To, że Sokrates stawiał wyżej słowo mówione od pisanego i zrezygnował z przekazu nauki na piśmie sprawiło, że jego poglądy znamy od jego uczniów lub zwolenników.
   W 399 r. p.n.e. został oskarżony o wprowadzanie nowych bogów i o psucie młodzieży. Oskarżenie to zostało wniesione do urzędnika sprawującego nadzór nad sprawami religii i ortodoksji (tzw. Archonta Króla). Pisze o tym Platon w "Obronie Sokratesa"1
   Sokrates żył współcześnie z sofistami i tak jak oni bardziej interesował się człowiekiem i jego życiem aniżeli problemami filozofii przyrody. Rzymski filozof, Cycero, kilkaset lat po Sokratesie stwierdził, że sprowadził on filozofię z nieba na ziemię, do miast, a nawet do domów, i kazał jej badać życie i obyczaje oraz to, co dobre, a co złe. Sokrates różnił się jednak od sofistów w bardzo istotnej kwestii. Sam nie uważał się za sofistę, a więc uczonego, mędrca. W przeciwieństwie, więc do sofistów nie przyjmował zapłaty za swe nauczanie. Sam Sokrates nazywał siebie filozofem w prawdziwym znaczeniu tego słowa.
Phileinsophia, czyli Philein-umiłowanie, Sophia-mądrość natomiast Filozof, czyli Philosoph to Ten, który poszukuje mądrości.Takie tłumaczenie możemy przeczytać w "Uczcie" Platona.
   Bardzo ważne jest zrozumienie różnicy między sofistą a filozofem. Sofiści pobierali opłatę za swe mniej lub bardziej drobiazgowe objaśnienia i tacy sofiści przewijali się przez całą historię ludzkości. Myślę tu o tych, którzy są zadowoleni z niewielkiej wiedzy, jaką posiadają, albo też chlubią się, że świetnie orientują się w wielu zagadnieniach, o których tak naprawdę nie mają pojęcia.
W "Obronie" Sokrates wyjaśnia, że "...prawdziwy filozof, to ktoś zupełnie inny, wręcz całkowite przeciwieństwo. Filozof zdaje sobie sprawę, jak mało w gruncie rzeczy wie. Właśnie, dlatego ciągle od nowa poszukuje prawdziwej wiedzy".2
Sokrates, więc to ktoś taki, kto przyznaje, że jest cały ogrom spraw, których nie rozumie i bardzo mu to przeszkadza. Tym samym i tak jest mądrzejszy od wszystkich, którzy chwalą się, że znają się na rzeczach, o których nie mają pojęcia. Wiedział on tylko jedno, a mianowicie, że nic nie wie. W przeciwieństwie do sofistów uważał, że zdolność rozróżniania między dobrem a złem tkwi w rozumie, a nie w społeczeństwie.
    O życiu Sokratesa oraz pobieranej nauce pojawia się wiele różnych informacji. Z przekazu Arystoksenosa z Tarentu można dowiedzieć się, że Sokrates pobierał nauki u Archelaosa, który obok zagadnień przyrodniczych rozważał problemy moralne. Informacja taka o Sokratesie ma stanowić dowód, że Sokrates nie był - jak twierdzi Arystoteles - twórcą etyki filozoficznej, lecz przejął ją od swego mistrza. Bardziej prawdopodobną informacją jest przekaz, że Sokrates zetknął się ze wszystkimi kierunkami reprezentowanymi ówcześnie w Atenach, a wiec nie tylko z Archelaosem, lecz i z Anaksagorasem reprezentantem jońskiej filozofi przyrody, który przebywał w Atenach w latach od 460 do 430r p.n.e.. Z filozofią Jońską zapoznał się również poprzez Diogenesa z Apollonii, który w swej doktrynie łączył elementy teori Anaksymenesa, Anaksagorasa, oraz częściowo Heraklita. O swoich młodzieńczych zainteresowaniach jońską filozofią przyrody i systemem Anaksagorasa mówi Platoński Sokrates w Fedonie.
Sokrates, mówiąc o kontaktach z innymi filozofami stwierdza, że nauczyciela żadnego nie miał: "Więc, ja Lizymachu i Melezjuszu, pierwszy mówię o sobie samym, że nauczyciela takich rzeczy jak stać się dobrym, szlachetnym człowiekiem, nie miałem. Chociaż mam zamiłowanie do tego od młodych lat, ale nie mam czym płacić uczonych, którzy sami jedni tylko przyrzekali, że potrafią ze mnie zrobić coś lepszego pod każdym względem." 3
Sokrates stykał się również z najwybitniejszym sofistą, autorem aforyzmu: "Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy", Protagorasem z Abdery, który przebywał w Atenach przed rokiem 444 i w późniejszy latach po 432r, co potwierdza Platon w dialogu "Protagoras", tam też potwierdza że Sokrates znał również Gorgiasza.4
Wnioskować można, że Sokrates od każdego z napotkanych filozofów czegoś się nauczył jednak żaden z nich nie był jego nauczycielem, a nauką jego było życie.